- Home
- Van autonome expert naar samenwerkende professional
Van autonome expert naar samenwerkende professional
Een school leiden in 2026: wie kan dat nog alleen? Koen Marichal en Karen Wouters maken duidelijk dat gedeeld leiderschap geen modeterm is, maar een noodzaak voor het onderwijs van morgen. Niet toevallig is het meteen ook een van de fundamenten waarop elke Warme School bouwt.
Complexe uitdagingen
Scholen staan voor steeds complexere uitdagingen. Van diversiteit, over leerachterstand, tot lerarentekort: het vraagt meer dan ooit om samenwerking. Maar hoe organiseer je dat in de praktijk?
De cijfers maken die vraag urgent. Volgens de OESO is minder dan 40% van de Vlaamse leerlingen nog gemotiveerd. En de Motivatiemonitor van 2025 toont dat ook hun leerkrachten het zwaar hebben: bijna 1 op 4 zit in de rode zone voor burn-out, en slechts 39% ervaart voldoende autonomie in het werk. Twee verhalen, één rode draad. Want gemotiveerde leerlingen vragen gemotiveerde leerkrachten, en allebei gedijen ze bij hetzelfde: een omgeving die hun Autonomie, verBondenheid en Competentie voedt. De ABC-pijlers die motivatie én veerkracht aandrijven.
Net daar zet Warme Scholen op in. Zo bouwen ondertussen meer dan 80 scholen samen aan een schoolklimaat waarin elke jongere kan floreren. Dat doen ze rond zes bouwstenen: visie, structuur, leiderschap, systemen, mensen en cultuur. Leraren in zulke Warme Scholen hebben ruim 50% meer kans op een sterke ABC-bevrediging dan hun collega's elders, blijkt uit diezelfde Motivatiemonitor.
We gingen in gesprek met leiderschapsexperten Koen Marichal en Karen Wouters over wat dat in de praktijk vraagt van directies en teams.
Wie is wie?
Koen Marichal is psycholoog, expert in leiderschap en organisatieontwikkeling, en stond mee aan de wieg van het Expertisecentrum Leiderschap aan de Antwerp Management School. Hij schreef verschillende boeken over leiderschap en samenwerking.
Karen Wouters is pedagoog en professor aan diezelfde Antwerp Management School, waar ze onder meer de programma's Start To Lead en Leading From The Middle trekt. Ze leerde gedeeld leiderschap kennen tijdens haar jaren aan de University of Maryland (2004 tot 2013).
Samen richtten ze Casa 19 op, een collectief rond gedeeld leiderschap in onder meer onderwijs en zorgsector.
Hoe ziet gedeeld leiderschap eruit in schoolcontext?
Koen Marichal: “In de kern blijft leiderschap wat het altijd al geweest is: doen samenwerken aan een gemeenschappelijk doel. Wat gedeeld leiderschap stelt is dat niet alle leiderschap van bovenuit moet komen. Als het over leiderschap gaat kijken we typisch naar boven, terwijl we ook naar onszelf en naar elkaar kunnen kijken. Leerkrachten, directie, en zelfs leerlingen en ouders kunnen rollen van verantwoordelijkheid opnemen die de school vooruit helpt.
Waarom moeten scholen de omslag naar gedeeld leiderschap maken?
Karen Wouters: “De uitdagingen waar scholen vandaag voor staan, zijn te complex om door één leidinggevende gedragen te worden. Denk aan zorgvragen, diversiteit in de klas, werkdruk, verwachtingen van ouders… Dat kan je niet meer oplossen vanuit het directiekantoor alleen. We merken dat scholen die sterker inzetten op samenwerking, beter in staat zijn om met die complexiteit om te gaan. Gedeeld leiderschap helpt om die samenwerking te organiseren. Het maakt dat mensen zich samen verantwoordelijk voelen voor de opdracht van de school.”
Koen: “In onze maatschappij zien we leiderschap nog al te vaak als een beroep. Maar dat klopt niet. Leiderschap is niet exclusief verbonden aan één bepaalde functie. In een team kunnen verschillende mensen op verschillende momenten leiderschap opnemen, afhankelijk van de situatie. Dat maakt een school wendbaarder. Maar het vraagt wel dat je als school bewust nadenkt over hoe je dat organiseert. Gedeeld leiderschap moet geregisseerd worden.”
Wat verandert er concreet voor directies en leerkrachten?
Karen: “Het takenpakket van directies evolueert van controle naar kaders creëren en samenwerking mogelijk maken. De directeur blijft richting geven, zet een helder visie op onderwijs en samen school maken uit, maar zorgt er daarnaast vooral voor dat teams kunnen werken en verantwoordelijkheid kunnen opnemen.”
Koen: “Directies kunnen anders naar teams gaan kijken. Je ‘team’ is niet je volledige lerarenkorps. Teams zijn kleine groepjes leerkrachten die hun eigen leiderschap inrichten en een mandaat krijgen om autonoom zaken aan te pakken. Als directeur kan je je school leren zien als een team van teams en wordt je meer een regisseur dan direct verantwoordelijke. Elk team ontwikkelt een eigen dynamiek en samen vormen die teams een samenwerkend geheel dat de school stuurt.”
Verliest de leerkracht zo geen autonomie?
Karen: “Voor leerkrachten voelt het soms wel zo. Zij zijn opgeleid om autonoom de eigen klas te runnen. Bij gedeeld leiderschap werk je meer in teamverband. Je moet het zien als een transformatie: leerkrachten evolueren van een autonome expert, naar een samenwerkende professional die mee verantwoordelijkheid draagt voor de bredere schoolopdracht. Dat is niet altijd makkelijk. Het raakt aan je identiteit als leerkracht. Maar eens je die mentale klik gemaakt hebt, vergroot gedeeld leiderschap net je autonomie. Want je beslist mee over dingen waar je in het oude systeem geen vat op had.”
Gedeeld leiderschap gaat dus hand in hand met de ABC-waarden van Warme Scholen?
Karen: “Absoluut! Het versterkt Autonomie, omdat mensen ruimte krijgen om initiatief te nemen. Het versterkt verBondenheid, omdat je samenwerkt aan een gedeelde opdracht. En het versterkt Competentie, omdat mensen hun talenten kunnen inzetten en ontwikkelen. Zo creëer je een school waar niemand er alleen voor staat. Dat is toch de essentie van een Warme School?”
Waar begin je als school die met gedeeld leiderschap aan de slag wil?
Koen: “Begin klein. De eerste stap is niet meteen een hele nieuwe structuur invoeren, maar samen stil te staan bij hoe je school wil maken: wat is onze opdracht als school? Waar willen we voor staan? En wat betekent dat voor de manier waarop we samenwerken en leiding nemen?
Pas als die bedoeling duidelijk is, kan je kijken naar hoe je dat leiderschap wil organiseren. Welke rollen zijn er nodig? Wie neemt wat op? Zonder een gedeelde taal en visie blijf je vaak hangen in losse initiatieven.”
Hoe begeleiden jullie scholen in dat proces?
Koen: “Wij leggen teams typisch een soort korfje voor met rollen en laten mensen zelf nadenken over waar het team nood aan heeft: iemand die de administratie bijhoudt, iemand die de wekelijkse vergadering leidt, iemand die met de directrice kan onderhandelen, et cetera. Die oefening mondt dan uit in een soort mini-charter: wie zijn wij, waar staan we voor, wat zijn de rollen, et cetera. Dat helpt zo’n team op weg.”
Welke rol spelen leerlingen en ouders in gedeeld leiderschap?
Koen: “Goed werkende participatie versterkt de cultuur van gedeeld leiderschap. Er is wel nog wat winst te halen door bijvoorbeeld in de leerlingenraad actiever bezig te zijn met leiderschap en leiderschapsontwikkeling. Wat betekent het om een klas te vertegenwoordigen? Welke rollen kunnen oudere leerlingen opnemen naar jongere toe? Welke rollen kunnen ze opnemen in schoolkeuzes of op de speelplaats, bij voorbeeld als steward? Hoe organiseren ze hun eigen leiderschap… Met die vragen bezig zijn, is gedeeld leiderschap ontwikkelen. Dat geldt evenzeer voor ouders.
Karen: “Ik ben zelf ouder en voel dat wij veel uitbesteden aan de school. Gedeeld leiderschap kan je dus ook zien als een uitnodiging aan ouders om opnieuw meer betrokken te zijn. Je kan dat inderdaad niet opleggen, maar als je ouders goed voorhoudt dat dat in het belang van het kind is, moet dat mogelijk zijn. Bovendien geldt ook voor ouders dat ze baat hebben bij samenwerking. In onze individualistische samenleving lijkt het vaak alsof je alles zelf moet kunnen, maar gedeeld leiderschap toont hoe samenwerking en gemeenschapsvorming de druk kunnen verlichten.”
Wil je dieper duiken in gedeeld leiderschap?
Bovenstaand interview verscheen eerder in editie 4 van het Warme Scholen magazine, dat helemaal in het teken staat van scholen die hun leiderschap anders organiseren.
Het magazine geeft je een binnenkijk in hoe onze Warme Scholen gedeeld leiderschap dagelijks in de praktijk brengen. Geen theorie, maar concrete verhalen. Je loopt mee in Site-A in Aarschot, waar drie directeurs samen 1.800 leerlingen begeleiden. Je leest hoe basisschool De Ark zichzelf heruitvond, met gedeeld leiderschap als basis. En voor de bredere duiding zit er een dubbelgesprek in met Bruno Vanobbergen (Katholiek Onderwijs Vlaanderen) en Koen Pelleriaux (GO!), met Otto Scharmers Theory U als kapstok.
