- Home
- Otto Scharmer: "Om snel te kunnen gaan, moet je durven vertragen"
Otto Scharmer: "Om snel te kunnen gaan, moet je durven vertragen"
Warm Vlaanderen ziet hoe ons systeem tegen zijn grenzen botst. Zo kan het niet langer. Maar hoe verander je systemen dat zo diep verankerd zitten in onze samenleving? Otto Scharmer (MIT) biedt met zijn Theory U een weg uit de systeemcrisis.
Theory U is voor veel mensen een onbekend begrip. Hoe legt u het uit?
Otto: “Theory U is een model voor diepgaande verandering van individuen, organisaties en systemen. Het centrale idee erachter is dat we de verbinding met onszelf, anderen en de natuur zijn kwijtgeraakt. Enkel door die connectie te herstellen, kunnen we onze manier van doen wezenlijk veranderen.”
Wat vraagt dat van ons, als mens en als samenleving?
Otto: “Het vraagt om een andere manier van leren. Kijk, leren kan op twee manieren: enerzijds kan je leren uit het verleden; anderzijds uit de toekomst. Leren uit het verleden, dat is wat ons onderwijs vandaag vooral doet. Met leren uit de toekomst bedoel ik: de nieuwe mogelijkheden die op ons afkomen, kunnen zien en ernaar handelen. In plaats van alleen terug te kijken, moeten we vooruit leren kijken. We leren ons verbinden met wie we willen worden, niet alleen met wie we nu zijn. Dat is de kern van Theory U.”
"We moeten leren vanuit de toekomst die op ons wacht, niet enkel vanuit het verleden"
Waarom is dat volgens u zo belangrijk vandaag de dag?
Otto: “Omdat we in een wereld leven vol disruptie. AI neemt steeds meer van onze klassieke, cognitieve taken, zoals rekenen en analyseren, over. Dat zijn precies de vaardigheden waarop ons onderwijssysteem al decennialang inzet. Maar net die taken zijn nu het makkelijkst te automatiseren. Waar we dus op moeten inzetten, zijn op uitgesproken menselijke vaardigheden: empathie, creativiteit, ethisch besef, het vermogen om te luisteren, om samen te werken, om betekenis te geven aan wat we doen.
En net die menselijke vaardigheden staan vandaag niet centraal in ons onderwijs. We blijven jongeren opleiden alsof ze machines zijn die kennis moeten reproduceren. Terwijl we geen tweedeklas machines nodig hebben, maar eersteklas mensen. Mensen die kunnen omgaan met onzekerheid, die nieuwe mogelijkheden kunnen zien, die zich verbonden voelen met zichzelf, met anderen en met de wereld.
Theory U helpt om die vaardigheden te ontwikkelen. Het is een methode die mensen leert om niet alleen te reageren op problemen, maar oproept om te ontdekken wat jou nuttig doet voelen. Dat is geen luxe. Dat is essentieel als we willen dat jongeren niet afhaken, maar zich eigenaar voelen van hun toekomst.”
U spreekt over een systeemcrisis. Hoe ziet die er volgens u uit?
Otto: “Laat me dat illustreren met enkele recente cijfers van de VN. Wereldwijd geeft 68% van de mensen aan dat ze het gevoel hebben geen invloed te hebben op wat er in hun gemeenschap gebeurt. Ze ervaren een verlies van wat we ‘collectieve agency’ noemen: het gevoel dat je stem ertoe doet, dat je mee vorm kunt geven aan de samenleving. Tegelijk zegt 69% van de bevraagden dat ze bereid zijn om iets van hun inkomen op te geven om de klimaatverandering tegen te gaan.
Wat mij aan die cijfers opvalt, is dat mensen wel degelijk willen bijdragen aan een betere wereld! Ze weten alleen niet hoe; voelen zich machteloos. Voor mij wijst dat op een diepere crisis. Niet alleen in het onderwijs, maar ook in onze instellingen en in ons politiek leiderschap.”
Hoe vertaalt zich dat naar de missie van Warm Vlaanderen?
Otto: “We hebben jongeren geleerd om kennis te reproduceren, maar niet hoe ze zich kunnen verbinden met zichzelf, met anderen, en met de toekomst die op hen wacht. We hebben hen niet geleerd hoe ze hun eigen potentieel kunnen herkennen en inzetten. Net daarom is het werk van Warm Vlaanderen zo waardevol. Jullie bouwen aan netwerken en gemeenschappen waar mensen opnieuw kunnen ervaren dat ze ertoe doen. Waar ze leren dat ze wél invloed hebben. En dat is de basis van elke duurzame verandering.
Bovendien doorbreekt Warm Vlaanderen het hokjesdenken. Domeinen als onderwijs, welzijn, werk, armoedebestrijding,... hangen allemaal samen, maar werken vaak los van elkaar. Zeker in België valt die versnippering op. Warm Vlaanderen brengen mensen opnieuw samen: in scholen, in steden, en in organisaties. Dat is precies wat nodig is. Want echte verandering begint lokaal, in gemeenschappen waar mensen elkaar kennen en samen verantwoordelijkheid nemen. Dat is de plek waar we kunnen leren vanuit de toekomst.”
"Echte verandering begint lokaal"
Begint verandering echt lokaal? Heb je top-down niet de meeste impact?
Otto: Verandering begint niet met grote plannen, maar met kleine stappen. Vaak ontstaan de meest betekenisvolle innovaties aan de randen van het systeem; daar waar het oude niet meer werkt. Die ‘scheurtjes’ zijn geen zwaktes, maar kansen. Ze tonen waar het systeem tekort schiet en waar ruimte ontstaat voor iets nieuws.
Je hoeft dus niet te wachten tot alles verandert. Begin waar je bent. En durf te vertragen. We leven in systemen die mensen voortdurend onder druk zetten. Alles moet snel, snel, snel. Maar als je altijd alleen maar reageert op wat er op je afkomt, dan ben je geen handelend mens meer, maar een soort machine. Door te vertragen ontdek je wat echt belangrijk is en kun je net sneller gaan.”
Theory U in een notendop
De knowing-doing gap
Weten dat iets slecht voor je is, en het toch doen. Wie ooit al eens een volledige zak chips heeft leeggegeten terwijl ie eigenlijk geen honger had, begrijpt meteen wat Otto Scharmer bedoelt met de knowing-doing gap, één van de kernpunten uit zijn filosofie: we weten dat we op deze manier niet verder kunnen blijven leven en toch doen we er niets aan.
Neem nu de klimaatcrisis. Wetenschappers waarschuwen al jaren voor de gevolgen en de oplossing lijkt evident: minder uitstoot, meer hernieuwbare energie, en een andere manier van leven. En toch blijven we fossiele brandstoffen ontginnen en verandert ons dagelijks gedrag nauwelijks.
De drie divides
Die knowing-doing gap is geen kwestie van onwil, zo stelt Scharmer, maar van disconnectie: we voelen ons niet verbonden met wat we weten. Die kloof is drieledig. We ervaren:
- Een ecologische kloof: We zijn vervreemd geraakt van de natuur.
- Een sociale kloof: We zijn vervreemd geraakt van elkaar
- Een spirituele kloof: We zijn vervreemd geraakt van onszelf en ons potentieel.
Die divides zorgen ervoor dat we geen actie ondernemen tegen problemen die ons wel degelijk aanbelangen.
Anders leren kijken
Ok. Maar hoe lossen we dat nu op? We weten al dat we ons gedrag niet zomaar kunnen aanpassen. Dat is zoals tegen iemand met een depressie zeggen dat ze wat meer moeten lachen: je miskent er de dieperliggende oorzaken mee. Om de divides te overbruggen, moeten we eerst anders gaan kijken, naar de (on)zichtbare zaken die ons gedrag sturen. Theory U ziet daarin drie niveaus:
- Structures: Het gedrag, de regels en de instellingen die onze maatschappij vormgeven. Deze kunnen we zien.
- Thought: Hoe we denken. Als mens hebben we bepaalde aannames die ons gedrag sturen. Pas als we ons hiervan bewust zijn kunnen we ons gedrag aanpassen.
- Source: Onze intentie. Met welk doel doen we de dingen die we doen? Pas als we handelen vanuit een zuivere intentie, onze ‘source’, kunnen we voorbij oppervlakkige oplossingen kijken en echt vernieuwen.